Libera „matką”, czyli o feminizmie w sztuce

Sabat czarownic, czyli o tym, czy istnieje polska sztuka feministyczna, o roli polskich artystek w kształtowaniu się feminizmu i o tym, czy Zbigniew Libera mógłby zostać matką.

Tydzień temu, w Instytucie Badań Literackich odbyło się zorganizowane przez Podyplomowe Gender Studies im. Marii Konopnickiej i Marii Dulębianki przy IBL PAN oraz Fundację Feminoteka, spotkanie na temat sztuki i feminizmu w Polsce pod tytułem: Żeńskie/męskie w polu sztuki. Dyskusja wokół książki Izabeli Kowalczyk „Matki Polki, chłopcy, cyborgi.. Sztuka i feminizm w Polsce”. W dyskusji prowadzonej przez Agnieszkę Kozłowską z Fundacji Otwarty Kod Kultury, udział wzięły: autorka dr Izabela Kowalczyk, dr Ewa Toniak – kuratorka i krytyczka sztuki oraz Katarzyna Czeczot, krytyczka literatury z IBL PAN.

Ciekawe, ale i burzliwe dyskusje zaproszonych oraz gości spotkania ukazały, że feminizm również na polu sztuki jest wielowymiarowy, wzbudza wiele kontrowersji i interpretacji, a jego jednoznaczne wyodrębnienie nie jest takie proste, o ile w ogóle możliwe. Rozmowę rozpoczęły kwestie początków feminizmu w sztuce polskiej oraz kluczowe pytanie – dlaczego artystki dystansują się od feminizmu. Jak wskazała autorka książki, intuicyjne interwencje artystek przełomu lat 60 i 70, które zwykło się uważać za „matki” polskiego feminizmu w sztuce, de facto zostały zawłaszczone przez aktywny feminizm zachodni i okrzyknięte feministycznymi. Później tendencja ta przeniknęła do polskiej historii sztuki. Okazuje się, że wiele z nich nie uważa i nigdy nie uważało swoich działań za feministyczne, zdecydowanie dystansuje się tak od ruchu, jak i samej nazwy (m. in. Ewa Partum, Natalia LL). Nie chcą nawet by ich szuka była oglądana przez pryzmat kobiecości. Przykładem jest Ewa Partum, która odmówiła uczestnictwa w wystawie organizowanej przez Ewę Toniak ze względu na zaproponowany tytuł, czyli „Trzy kobiety”. Dyskutantki wskazały na problem wręcz schizofrenicznej postawy zaprzeczania sobie, gdyż artystki te uczestniczyły w zachodnich wykładach i dyskursach feministycznych. Rozważania wokół tego problemu doprowadziły do postawienia pytań czy wobec tego artystki przełomu lat 60. i 70. są „matkami” feminizmu? Czy mają „córki”? A może potencjalne „córki” zostały niejako „osierocone” – zdradzone poprzez odrzucenie feminizmu przez „matki”? Jednocześnie Izabela Kowalczyk potwierdziła, że potrzeba odnalezienia tej ciągłości, „matki” jest bardzo wyraźna. Wskazano również na pusty obszar, lukę, jaką jest w polskiej sztuce feministycznej (w odróżnieniu do feministycznej sztuki na Zachodzie), brak działań poruszających proste podstawowe pytania i kwestie: o życie, szczęście, codzienną krzątaninę itp. Już wtedy owa „krzątanina” była nieobecna i deprecjonowana, również z tego względu, że „to już było” – na Zachodzie. Powstała luka, na której nie mogły dobudowywać swoich narracji czy poszerzać pola dyskursu kolejne pokolenia. Ewa Toniak wysunęła tezę, że właściwie wobec tego feminizm w polskiej sztuce poniósł klęskę. Zabrakło złamania kodu kultury, zabrakło artystki formułującej postulaty. Problem odcinania się w przeszłości, skutkuje w teraźniejszości w postaci braku szkieletu, punktu odniesienia dla współczesnych artystek. Istotna w tym problemie jest też „deprecjonująca” obawa przed opowiedzeniem się i kwestia identyfikacji przez płeć. Wobec braku jawnych profeministycznych działań oraz wyparcia się konotacji feministycznych przez artystki przełomu lat 60 i 70, Izabela Kowalczyk półżartem zauważyła, że właściwie za „matkę” należałoby uznać Zbigniewa Liberę z jego jednoznaczną pracą „Jak tresuje się dziewczynki” z 1987 roku.

O męskości w sztuce na początku nie mówi się wiele. Męskość w perspektywie gender pojawia się sztuce lat 90. W świat męski wchodzi np. Katarzyna Kozyra w „Łaźni męskiej” czy Zbigniew Libera w pracach poruszających kwestie „trenowania do męskości”, czy w zabawie maską wojownika w „The Gay, Innocent and heartless”. Dyskutowano również o opresji kultury popularnej, która oparta na patriarchacie, najbardziej dotyka kobiet, ale obecnie staje się coraz bardziej złożona i ambiwalentna, w coraz większym stopniu doświadczająca mężczyzn. Podsumowując, jak zauważa autorka, sztuka nie ma stałych znaczeń i jej odczytywanie może odbywać się na wielu poziomach i to odczytywanie równie jest istotne. Zresztą, jak dopowiada Kasia Czeczot (w kontekście odrzucenia feminizmu przez artystki), rolą krytyka jest wyodrębnianie, zauważanie pewnych tendencji, spójności i przynależności, z których niekoniecznie musi sobie zdawać sprawę sam twórca.

W ramach idealnie puentującej temat feminizmu ciekawostki, warto wspomnieć, że żar dysputy na sali podsycali trzej siwowłosi panowie, którzy po trosze z braku znajomości wąskiego tematu, po trosze z wieku, a po trosze – jak się wydaje – z braku chęci, nie bardzo mogli się odnaleźć w dyskusji. Zarzucali prowadzącym m. in. brak warstwy pojęciowej w obrębie poruszanego tematu, a przez co trudności ze zrozumieniem go osoby z zewnątrz. Próby objaśniania spornych kwestii, zarówno ze strony pań prowadzących, jak i uczestniczek spotkania, niestety nie dały większych rezultatów. Wobec tego panowie przystąpili do ofensywy werbalnej i starając się sprytnie zdeprecjonować dyskusję, orzekli coś w rodzaju „a bo Panie tak sobie siedzą i rozmawiają o sobie tylko wiadomych rzeczach – takie u r o c z e czarodziejki sztuki”. Jak widać archetyp sabatu czarownic wciąż ma się doskonale. Jeszcze w szatni panowie z pobłażliwą nutką w głosie kontynuowali temat, skąd dowiedziałam się, że w tym pokoleniu wszystkie jesteśmy ubogie (o ile nie padło słowo upośledzone) w wiedzę i we własne braki pojęciowe, nazewnictwo itp. „A w ogóle, jak to to to, co to za spotkanie. Cała sala baby i tylko nas trzech – nie dało się rozmawiać! Powinno być pół na pół!” Panowie! Primo, spotkanie nie było zamknięte dla mężczyzn, secundo, cieszymy się, że jesteście chociaż za parytetem płci!

Fot. Olga Biskupska.